خواب یکی از چشمگیرترین رفتارهای انسان محسوب می‌شود و تقریباً یک سوم حیات انسان را در برمیگیرد. وجود آن برای لقا لازمست و محرومیت طولانی از خواب به تخریب شدید جسمی و شناختی و نهایتاً مرگ می‌انجامد. آشفتگی‌های خواب عملاً در تمامی بیماری‌های روانپزشکی بروز می‌کند و بخشی از ملاک‌های شخصیتی بسیاری از اختلالات روانپزشکی محسوب می‌شود. خواب از دو حالت فیزیولوژیک تشکیل شده است، خواب حرکت غیر سریع چشم (NREM) و خواب حرکت سریع چشم (REM).
خواب NREM از مراحل ۱ تا ۴ خواب را شامل می‌شود و طی آن اکثر کارکردهای فیزیولوژیک نسبت به حالت بیداری به میزان چشمگیری کاهش می‌یابد.
در خواب REM، فعالبت مغزی و فعالیت فیزیولوژیک در سطح بالایی بوده و شبیه حالت بیداری است. ۹۰ دقیقه پس از شروع خواب، NREM جای خود را به اولین دوره REM شبانه می‌دهد. این دوره ۹۰ دقیقه نهفتگی REM در بالغین، یافته ثابتی است. کوتاه شدن نهفتگی REM در اختلالاتی نظیر افسردگی و حمله خواب (فارکولپسی) روی می‌دهد.
در خواب REM به حرکات سریع چشم یا وجود ندارد و یا اندک است. در افراد طبیعی خواب NREM در مقایسه با بیداری یک نوع حالت آرامش است. ضربان قلب بطور مشخص ۵ تا ۱۰ ضربه در دقیقه کمتر از حالت استراحت در بیداری است و بسیار منظم است. تنفس و فشارخون نیز به همین نسبت کاهش می‌یابد.
عمیق‌ترین بخش‌های خواب NREM یعنی مراحل ۳ و ۴، گاهی همراه با خصوصیات غیرعادی حالت بیداری هستند.
زمانیکه فرد نیم یا یک ساعت پس از به خواب رفتن، بیدار شود دچار اختلال موقعیت سنجی بوده و تفکرش آشفته است. بیدار شدن‌های کوتاه مدت از خواب موج آهسته نیز همراه با فراموشی است.
شب ادراری، خواب گردی و کابوس‌های شبانه نیز ناشی از آشفتگی‌های مراحل ۳ و ۴ NREM است. دوره REM در خواب شبانه تقریباً هر ۹۰ تا ۱۰۰ دقیقه یکبار تکرار می‌شود. اولین دوره REM کوتاهترین آن و ۱۰ دقیقه طول می‌کشد. دوره‌های بعدی هر کدام ۱۵ تا ۴۰ دقیقه طول می‌کشند. اکثر دوره‌های REM در یک سوم آخر خواب روی می‌دهند، در حالیکه بیشتر مرحله ۴ خواب در یک سوم اول شب بوجود می‌آیند.
در دوره نوزادی خواب REM بیش از ٪۵۰ کل زمان خواب را به خود اختصاص می‌دهند.
در دوره جوانی خواب NREM، ۷۵٪ و خواب REM ۲۵٪ طول خواب هستند که تا سن پیری به طور ثابت باقی می‌ماند. مراحل ۴ گانه خواب NREM به شرح زیر هستند: مرحله ۱، ٪۵؛ مرحله ۲، ٪۴۵؛ مرحله ۳، ٪۱۲ و مرحله ۴، ٪۱۳.
افراد کم خواب که کمتر از ۶ ساعت می خوابند، معمولاً با کفایت، جاه طلب و از نظر اجتماعی مسلط و راضی هستند.
افراد پرخواب که بیش از ۹ ساعت می خوابند، معمولاً کمی افسرده و مضطرب بوده و از لحاظ اجتماعی، گوشه گیر هستند. طی کار جسمانی، ورزش، بیماری، حاملگی، استرس روانی عمومی و افزایش فعالیت ذهنی نیاز به خواب افزایش می یابد. در طول یک دوره ۲۴ ساعته برخی یکبار و برخی دو بار می‌خوابند، این ریتم خواب و بیداری در بدو تولد وجود ندارد و در طول ۲ سال اول زندگی برقرار می‌شود.
اختلالات خواب: بر دو دسته اختلالات کمیت (کژخوابی) و یا اختلالات کیفیت (بدخوابی) می‌باشند.
بی خوابی: عبارتست از اشکال در شروع یا دوام خواب، شایعترین نوع شکایت خواب است و ممکن است مداوم یا گذرا باشد. میزان شیوع آن در افراد بزرگسال، ۳۰ تا ۴۵ درصد است.
بیخوابی کوتاه مدت معمولاً همراه با اضطراب است و یا عارضه‌ای از یک تجربه اضطراب‌انگیز و یا انتظار یک تجربه اضطراب‌انگیز مثل امتحان یا مصاحبه شغلی است.
بیخوابی مداوم گروه نسبتاً شایعتری از اختلالات را تشکیل می‌دهد که در آنها مشکل عمده بخواب رفتن است و نه دوام خواب و بیماران اغلب به جز بیخوابی شکایت واضح دیگری ندارند.
علل شایع بیخوابی: اضطراب و یا هرگونه اختلال دردناک یا ناراحت کننده جسمی و یا ضایعات دستگاه عصبی مرکزی موجب اشکال در بخواب رفتن می‌شوند.
افسردگی، اختلال استرس پس از سانحه، اسکیزوفرنیا، سندرم‌های وقفه تنفسی هنگام خواب، میوکلونوس شبانه و سندرم پاهای بیقرار، مصرف مواد، ترک مواد، بیماری‌های غددی، عفونی و همچنین سن بالا از علل دشواری در دوام خواب هستند.
پرخوابی: عبارتست از زیادی زمان خواب، خواب آلودگی مفرط روزانه و یا در بعضی مواقع هر دو، شکایت از پرخوابی خیلی کمتر از بیخوابی شیوع دارد (۵ درصد افراد بزرگسال).
شایعترین حالات بوجود آورنده پرخوابی عبارتند از وقفه تنفسی (آنپه) هنگام خواب و همچنین حمله خواب پرخوابی گذرا و موقعیتی نوعی اختلال در الگوی طبیعی خواب و بیداری است و از مشخصیات آن، دشواری مفرط در بیدار ماندن و میل به ماندن در رختخواب برای مدت‌های طولانی است.
بیخوابی زمانی است که فرد سه بار در هفته بمدت یکماه دیر بخواب برود و یا چند مرتبه بیدار شود.
روش‌های بهتر خوابیدن:
- هر روز در وقت معین از خواب بیدار شوید.
- مصرف داروهای موثر بر CNS مثل کافئین، نیکوتین، الکل و محرک‌ها قطع شود.
- از چرت زدن روزانه پرهیز شود.
- ورزش کردن.
- بجای مشاهده تلویزیون، از رادیو و مطالعه قبل از خواب استفاده شود.
- دوش گرفتن به مدت ۲۰ دقیقه با آب داغ.
- امتناع از خوردن غذای سنگین قبل از خواب.
فارکولپسی (حمله خواب): خواب آلودگی مفرط روزانه و همراه با نفوذ خواب REM در حالت بیداری حمله خواب در واقع دوره‌های خواب آلودگی غیرقابل مقاومند که منجر به دوره‌های خواب ۱۰ تا ۲۰ دقیقه‌ای می‌شوند. این حملات ممکن است در مواقع نامتناسب رخ دهند، مثل هنگام غذا خوردن، صحبت کردن، رانندگی یا حین رابطه جنسی. در ٪۲ تا ٪۱۶ بزرگسالان دیده می‌شود و سن شروع آن قبل از ۳۰ سالگی است.
علائم فارکولپسی، حمله خواب، شل شدن قوام عضلانی، توهمات پیش خوابی یا پس از خواب، فلج خواب (بیمار صبح هنگام بیدار شدن از خواب در عین بیداری و هشیاری، قادر به تکان دادن عضلات خود نیست.
بدخوابی‌ها: شامل کابوس دیدن، اختلال وحشت خواب، اختلال خوابگردی، دندان قروچه، حرف زدن در خواب، فلج خواب، اختلال خواب ناشی از بیماری طب عمومی، اختلال خواب ناشی از مواد.
پایان مقاله