پیشرفت‌های اخیر علمی در سه دهه گذشته در زمینه‌های مختلف علوم پزشکی روشنگر این واقعیت است که ردپای استرس در اکثر اختلالات و بیماری‌های انسان دیده می‌شود. تأثیرات آن بر سیستم ایمنی، هورمون‌ها و ناقل‌های عصبی بخوبی شناخته شده است و نقش آن در بروز بسیاری از بیماری‌های دستگاه گوارش، گردش خون، تنفس، غدد درون ریز، پوست، دستگاه سیستم عصبی مرکزی و اختلالات روانی تا حدود زیادی روشن شده است.
انسان موجودی است که پیوسته با بحران‌های مختلف زندگی که باعث به هم خوردن تعادل جسمی و روانی او می‌گردد روبرو می‌شود. وجود استرس در محیط زندگی امری اجتناب ناپذیر و برای رشد روانی نیز ضروری است.
استرس یک اصطلاح کلی برای بیان الگوهای پاسخ روانی و فیزیولوژیک در برابر تحریکات فیزیکی و هیجانی است. پاسخ به استرس زمانی بروز می‌کند که ظرفیت طبیعی برای سازش با نیازهای بدن تحت فشار قرار می‌گیرد.
استرس جزء جدایی ناپذیر زندگی است و بسته به سطح فشار روانی و توانایی فرد در سازگاری با آن ممکن است منجر به بیماری بشود و یا به رشد فرد منتهی گردد.
حوادث مختلف زندگی تأثیرات متفاوتی بر افراد می‌گذارد که گاه می‌تواند فشارزا باشد، از جمله این رویدادها، برنامه‌های آموزشی می‌باشد. نتایج حاصل از تحقیقات مختلف از افرادی که به نوعی در جریان آموزش می‌باشند نشان داده که شرکت در امتحانات و کلاس‌های آموزشی و عدم موفقیت‌های تحصیلی از زمره بالاترین عوامل فشارزا به شمار می‌روند.
استرس بیماری جدید تمدن بشری و مادر همه بیماری‌های امروزی نام گرفته است و عوامل بیشماری می‌تواند زمینه ساز آن باشد. برخی افراد در برابر استرس، رویدادهای زندگی را بصورت منفی و غیرقابل کنترل ارزیابی نموده و در نتیجه شیوه های ناسازگارانه‌ای را برای مقابله با استرس‌ها آغاز می‌نمایند و به همین دلیل آمادگی بیشتری را برای ابتلا به بیماری کسب می‌نمایند.
بیشتر مشاغل تا اندازه‌ای استرس زا هستند، گروهی از افراد قادرند با اثرات استرس مقابله کنند ولی برخی دیگر در طی زمان به واسطه تماس مکرر با استرس، خسته و فرسوده می‌شوند و بتدریج مبتلا به سندرمی تحت عنوان فرسودگی شغلی یا Burnout می‌شوند.
تعریف استرس: این پدیده عبارتست از هر نوع محرک یا تغییری در محیط داخلی و خارجی که قادر به ایجاد اختلال در تعادل جسمانی و روانی باشد.
در روانشناسی استرس به فضای تحت فشار روحی و روانی قرار گرفتن تلقی شده است. در این حالت جسم و روان آدمی به تقاضاهای درونی و بیرونی با فشار پاسخ می‌دهند.
استرس هنگامی رخ می‌دهند که فرد واکنش‌های خود را در مواجهه با محرک‌های درونی و بیرونی ناتوان ببیند که پیامد آن از دست رفتن تعادل روانی فرد است.
علاوه بر شدت محرک، توانایی مقاله فرد و برداشت ذهنی از محرک بیرونی، عوامل دیگری چون حمایت اجتماعی و خانوادگی، سن، وضعیت اقتصادی، طبقه اجتماعی و وجود اختلالات روانی در فرد نیز می‌تواند تأثیرپذیری شخصی را از استرس کم یا زیاد کند.
هرگونه استرس مزمن می‌تواند اثرات تخریبی در اندام‌های بدن داشته باشد. افزایش فعالیت سیستم سمپاتیک منجر به بیماری قلبی، افزایش فشار خون، تغییرات قندخون و تشدید دیابت می‌شود استرس حاد می‌تواند باعث اسپاسم عروق کرونر و مرگ ناگهانی شود.
از نظر روانشناختی، استرس باعث کاهش تمرکز فکر، حواس پرتی، اختلال در حافظه، تردید در انجام کارها و کاهش قدرت تصمیم گیری می‌شود.
اختلال اضطراب منتشر غالباً اضطراب وسیع و همه جانبه، بدون احساس خطر آشکار می‌باشد و اختلالی مزمن (بیش از ۶ ماه و مشخص با اضطراب، تشویش غیر معقول یا مفرط در مورد دو یا چند موقعیت زندگی است و ۲٪-۵ مردم به آن مبتلا هستند. تمام فشارها و استرس‌ها برای انسان مضر نیستند، بلکه انسان یه سطح بهینه‌ای از استرس و فشار نیاز دارد تا انگیزه هایی برای رفتار وی فراهم شود.
میزان معینی استرس برای عملکرد درست فرد لازم است ولی استرس بسیار زیاد یا واکنش نامتناسب به آن می‌تواند اثر منفی به جای بگذارد.
وقتی ما تحت استرس قرار داریم، افکار، تصایر و احساسات بسیاری از مغزمان می‌گذرد، اگر احساس نگرانی و دلشوره کنیم، این افکار، تصاویر و احساسات ماهیت منفی خواهد داشت.
ماهیت تجربه های استرس آور که توسط افراد درک می‌شود، تا اندازه‌ای با توجه به نوع کار وشغل و تا اندازه‌ای با توجه به شرایط آن سازمان تعیین می‌شود.
- استرس جزئی از برخی حرفه هاست و بنظر می‌رسد پرسنل نظامی میزان استرس بیشتری را تحمل می‌کنند، هم چنین آموزش و کسب علم بخصوص در زمانی که فرد آمادگی لازم را ندارد و در موقعیت نامناسب انجام می‌شود و یا در موضوعاتی که مورد علاقه و توجه آموزش گیرندگان نباشد و یا مربی و استاد تجربه لازم را در بیان مفاهیم علمی نداشته باشد، موجب پیدایش استرس در فرد می‌شود.
- فرد آموزش دهنده (مربی یا استاد بایستی آگاهی کامل از علل و عوامل ایجاد و تشدید استرس همچنین علائم آن و روش‌های پیشگیری و مهار استرس داشته باشد که بشرح زیر بیان می‌شود.
توانایی انسان برای تحمل استرس بستگی به فراوانی، شدت و نوع محرک تنش زا دارد.
- عوامل خارجی موثر در استرس: ۱- کار بیش از حد، ۲- تعارض خانوادگی، ۳- فقدان خودمختاری، ۴- ترس از دست دادن شغل، ۵- تعارضات بین فردی یا تعارض با عوامل خارجی، ۶- فرهنگ، ۷- منابع مالی ناکامی، ۸- نگرش‌ها و ارزش‌های شخصی، ۹- تجارب گذشته و ۱۰- سلامت جسمی.
علایم اضطراب و استرس: استرس سه دسته علائم جسمی، روانی و رفتاری دارد.
- علائم روانی: اختلال تمرکز، تیرگی هشیاری، اختلال یادگیری، تحریک پذیری، نوسانات خلقی و افسردگی، کاهش احترام به خود و گوشه گیری.
- علائم جسمی: ۱- قلبی عروقی (تپش قلب، درد جلوی قلبی و احساس سنگینی در قفسه سینه، ۲- تنفسی (تنگی نفس و افزایش تعداد تنفس، ۳- گوارشی (نفخ شکم، اسهال، یبوست، لش رفتن سردل، افزایش اشتها، ۴- ادراری تناسلی (احساس ادرار داشتن، ۵- اسکلتی (تعریق ارزش، بیقراری و رنگ پریدگی، بیخوابی، سردرد، درد پشت و احساس خستگی.
- علائم رفتاری: ۱- ناتوانی در تصمیم گیری، ۲- تعارض در ارتباط بین فردی، ۳- اختلال در قضاوت و خلاقیت، ۴- کاهش کارآیی.
برخی افراد نسبت به استرس علائم جسمی و فیزیکی پیدا می‌کنند و برخی دیگر علائم روانی و عده‌ای نیز هر دو دسته علائم را نشان می‌دهند.
تأثیر استرس بسیار فراگیر است و اینکه بیاموزیم چگونه می‌توان از بروز آن جلوگیری کرد و یا آن را مهار کرد اهمیت بسزایی دارد. مهارت‌های کنترل و مهار استرس موثرند ولی نیاز به تمرین و مهارت دارند.
دو روش کلی برای مقابله با استرس وجود دارد:۱- پیشگیری از استرس و ۲- مهار استرس
روش پیشگیری از استرس: اگر یک موقعیت استرس آور در انسان این احساس را بوجود آورد، بهترین روشی که موجب رهایی از استرس می‌شود، فعالیتی است که وی را از آن منحرف می‌کند و اصولاً فرد بایستی بخوبی زندگی خود را سامان بخشد که استرس در آن به تعداد کافی و سازنده باشد، نه زیاد.
نقش مربی یا استاد در پیشگیری، درک موقعیت شرکت کنندگان در امر آموزش و بیان مطالب بصورت کاربردی و همراه با مسائل شرکت دادن فعال افراد در جریان آموزش و عمدتاً بصورت پرسش و پاسخ می‌باشد و بایستی توانایی پذیرش انتقاد را داشته و از اعتماد به نفس بالایی برخوردار باشد و بتواند کلاس را اداره کند.
روش مهار استرس: بکار بردن روش‌هایی که بشود با بکار بردن آن، زمانی که در معرض تجربیات استرس آور قرار گرفتیم، از اثرات آن بکاهیم.
استرس با سه روش مهار می‌شود:
- آرمیدگی عضلانی (ریلاکسیشن،
- تنفس عمیق،
- تجسم موقعیت‌های بدون استرس. بیخوابی، بی بندوباری، افراط در کار، بیکاری و افراط در تفریح موجب اضطراب و اختلال در تمرکز حافظه می‌گردند.
هوای آزاد، ورزش، تنفس عمیق، خوش بینی و امیدوار بودن، پیاده روی روزانه و توجه کامل به امور موجب پرورش و تقویت حافظه و مهار استرس می‌شود.
دکتر پرویز مظاهری
روانپزشک
پایان مقاله